Rahmi Aşkın Türeli’den 2027 Bütçesine Eleştiri: “Türkiye’nin Yapısal Sorunları Çözülmedi”
Rahmi Aşkın Türeli’den 2027 Bütçesine Eleştiri: “Türkiye’nin Yapısal Sorunları Çözülmedi”CHP Grup Başkanvekili ve İzmir Milletvekili Rahmi Aşkın Türeli, 2027 yılı bütçe görüşmelerinde ekonomi yönetiminin politikalarını, kamu harcamalarını ve kalkınma hedeflerini eleştirdi.
Ankara Rahmi Aşkın Türeli’den 2027 Bütçesine Eleştiri: “Türkiye’nin Yapısal Sorunları Çözülmedi”CHP Grup Başkanvekili ve İzmir Milletvekili Rahmi Aşkın Türeli, 2027 yılı bütçe görüşmelerinde ekonomi yönetiminin politikalarını, kamu harcamalarını ve kalkınma hedeflerini eleştirdi. Türkiye’nin uzun yıllardır devam eden yapısal sorunlarının çözülemediğini savunan Türeli; işsizlik, gelir dağılımındaki bozulma, sanayideki gerileme ve dış kaynak bağımlılığına dikkat çekti. Bütçenin faiz giderleri ve vergi harcamaları açısından da önemli sorunlar barındırdığını belirten Türeli, fon krizinin araştırılması için Meclis Araştırma Komisyonu kurulması çağrısında bulundu. “24 Yılda Temel Sorunlar Çözülemedi”
Bütçenin yalnızca gelir ve gider tablosundan ibaret olmadığını, aynı zamanda siyasi tercihleri yansıttığını belirten Türeli, AKP iktidarının 24 yıllık döneminde beş kalkınma planı ve 21 orta vadeli program hazırlandığını hatırlattı. Türkiye’nin 24’üncü bütçesinin görüşüldüğünü ifade eden Türeli, buna rağmen ülkenin temel ekonomik sorunlarının çözüme kavuşturulamadığını savundu.
Yurt içi tasarrufların yatırımları karşılamaya yetmediğini dile getiren Türeli, ekonominin büyümesi için dış kaynak kullanımına ihtiyaç duyulduğunu söyledi. Özellikle ara malı ithalatına bağımlılığın devam ettiğini kaydeden Türeli, cari işlemler açığı ve dış borç stokundaki artışın ekonomik kırılganlığı derinleştirdiğini ifade etti.
“10 Milyon İşsiz Var”İşgücü piyasasındaki sorunlara da değinen Türeli, işgücüne katılım oranının yüzde 52-53 seviyesinde kaldığını belirtti. Resmî işsizlik oranlarının ekonomik tablonun tamamını yansıtmadığını savunan Türeli, geniş tanımlı işsizliğin yüzde 30’un üzerine çıktığını söyledi.
Türkiye’de yaklaşık 10 milyon kişinin işsiz olduğunu öne süren Türeli, kayıt dışı ekonominin toplam ekonomi içindeki payının dörtte bir düzeyinde bulunduğunu ifade etti. Düşük ücretler, yetersiz sendikalaşma ve verimlilik ile ücretler arasındaki ilişkinin zayıflamasının çalışma hayatındaki başlıca sorunlar arasında yer aldığını belirten Türeli, iş güvenliği alanındaki ağır tablonun da sürdüğünü dile getirdi.
Dolaylı Vergiler ve Kamu Harcamaları EleştirisiKamu maliyesindeki sorunlara işaret eden Türeli, bütçe açıklarının devam ettiğini ve vergi sisteminin büyük ölçüde dolaylı vergilere dayandığını söyledi. Vergi gelirleri içindeki dolaylı vergilerin payının yüzde 65-70 seviyelerinde olduğunu belirten Türeli, çalışanların üzerindeki vergi yükünün yüksekliğine dikkat çekti.
Vergi istisnaları, muafiyetleri ve indirimleri kapsayan vergi harcamalarının bütçe açığını aşan boyutlara ulaştığını ifade eden Türeli, kamu-özel işbirliği projelerinin de kamu bütçesi üzerinde ağır bir yük oluşturduğunu savundu. Sosyal harcamaların ve tarımsal desteklerin yetersiz kaldığını belirten Türeli, tarım sektörünün artan maliyetler karşısında yeterince desteklenmediğini kaydetti.
Sanayide Teknoloji ve Katma Değer SorunuSanayinin, özellikle imalat sektörünün, Türkiye ekonomisindeki ağırlığının azaldığını belirten Türeli, üretimde düşük ve orta-düşük teknolojili sektörlerin payının yüzde 70’e ulaştığını söyledi. Aynı sektörlerin ihracattaki payının ise yüzde 57 seviyesinde olduğunu ifade eden Türeli, bu yapıyla uluslararası rekabette güçlü bir konum elde etmenin zor olduğunu savundu.
Sanayinin millî gelir içindeki payındaki gerilemeye de dikkat çeken Türeli, Türkiye’de sanayisizleşme eğiliminin görüldüğünü belirtti. Teknoloji yoğunluğunun artmadığını, kapasite kullanımının istenen düzeye ulaşamadığını ve yüksek finansman maliyetlerinin işletmeleri zorladığını dile getirdi.
Kalkınma Planları İle Orta Vadeli Program Arasında UyumsuzlukKalkınma planları, orta vadeli programlar ve bütçe hedefleri arasında tutarlılık bulunmadığını savunan Türeli, açıklanan hedeflerle ekonomik gerçekleşmeler arasındaki farkların giderek büyüdüğünü söyledi.
Türeli, kalkınma planında 2028 yılı için yüzde 5 olarak öngörülen ortalama büyüme hedefinin orta vadeli programda aynı dönem için yüzde 3,5 düzeyinde kaldığını belirtti. Sanayinin millî gelir içindeki payına ilişkin 2028 hedefinin kalkınma planında yüzde 26,9, orta vadeli programda ise yüzde 18,6 olarak yer aldığını ifade etti.
Yurt içi tasarruf oranının kalkınma planında yüzde 32,4 olarak öngörüldüğünü, orta vadeli programda bu hedefin yüzde 30,5’e gerilediğini kaydeden Türeli, cari açık tahminlerindeki farklılığa da dikkat çekti. Kalkınma planında 2028 yılı için 2,8 milyar dolar olarak öngörülen cari açığın orta vadeli programda 37 milyar dolara çıktığını söyledi.
İstihdam artışı hedeflerinin de aşağı yönlü değiştiğini belirten Türeli, 2024-2028 döneminde kalkınma planında yaklaşık 5 milyon kişilik istihdam artışı öngörülürken orta vadeli programdaki beklentinin 2,3 milyon kişiyle sınırlı kaldığını ifade etti.
Enflasyon hedeflerindeki değişime de değinen Türeli, 2028 yılı için kalkınma planında yüzde 4,7 olarak belirlenen enflasyon hedefinin orta vadeli programda yüzde 13,5’e yükseltildiğini hatırlattı. Bu hedefin dahi gerçekçi olmadığını savunan Türeli, ekonomik programların güvenilirliğinin sorgulanması gerektiğini dile getirdi.
“Enflasyonla Mücadelenin Faturası Vatandaşa Kesildi”Türeli, 2021 yılında uygulanan faiz politikalarını ve 2023 seçimlerinin ardından başlayan ekonomi programını değerlendirdi. Eylül 2021’de politika faizinin yüzde 19, enflasyonun yüzde 19,25 ve dolar kurunun 8,30 lira olduğunu hatırlatan Türeli, takip eden dönemde faiz indirimleriyle birlikte kurun ve enflasyonun yükseldiğini söyledi.
Kur Korumalı Mevduat uygulamasının ardından Merkez Bankasının iki yılda 1,5 trilyon lira zarar ettiğini öne süren Türeli, ekonomi yönetiminin tercihlerini eleştirdi.
2023 sonrasında uygulamaya konulan dezenflasyon programının üzerinden yaklaşık üç buçuk yıl geçtiğini belirten Türeli, enflasyondaki düşüşün vatandaşların yaşam koşullarını iyileştirmeye yetmediğini savundu. Enflasyonun düşürülmesinde yalnızca talebi sınırlayan politikaların yeterli olmadığını ifade eden Türeli, Türkiye’de kâr artışlarının ve piyasalardaki rekabet eksikliğinin de fiyatlar üzerinde etkili olduğunu söyledi.
Gıda ve konut fiyatlarındaki artışın sürdüğünü kaydeden Türeli, asgari ücretin açlık sınırının altında kaldığını, en düşük emekli aylığıyla geçinmeye çalışan milyonlarca vatandaşın ekonomik zorluk yaşadığını belirtti. Gelir dağılımındaki eşitsizliğin derinleştiğini savunan Türeli, nüfusun en zengin kesiminin servetin önemli bir bölümünü elinde bulundurduğunu dile getirdi.
“Ekonomideki Başarısızlık Üretim Sektörüne de Yansıdı”Gelir dağılımındaki bozulmanın reel sektörü de olumsuz etkilediğini ifade eden Türeli, büyümenin yüzde 3-3,8 bandında seyrettiğini, sanayi sektörünün ciddi sorunlarla karşı karşıya olduğunu söyledi.
Yüksek finansman maliyetlerinin KOBİ’leri zorladığını, tarımda girdi maliyetlerinin arttığını ve sanayideki sorunların üretim kapasitesine yansıdığını belirten Türeli, mevcut ekonomi programının hem gelir dağılımı hem de üretim açısından başarısız olduğunu savundu.
Ekonomideki sorunların yalnızca dış gelişmelerle açıklanamayacağını dile getiren Türeli, yanlış politika tercihlerinin gözden geçirilmesi gerektiğini ifade etti.
Fon Krizi İçin Meclis Araştırma Komisyonu ÇağrısıSermaye piyasalarında yaşanan fon krizine de değinen Türeli, 455 bin 758 kişiyi ilgilendirdiği belirtilen ve 840 milyar liralık büyüklükle gündeme gelen sürecin kapsamlı biçimde araştırılması gerektiğini söyledi.
Yaşananların sermaye piyasaları açısından büyük bir kriz olduğunu savunan Türeli, yalnızca çıkarılan kanunla sorunun çözülemeyeceğini belirtti. İktidar ve muhalefetin katılımıyla Meclis Araştırma Komisyonu kurulmasını isteyen Türeli, süreçte sorumluluğu bulunan kişilerin dinlenmesi ve benzer olayların tekrar yaşanmaması için gerekli önlemlerin belirlenmesi gerektiğini kaydetti.
Kurumsal Yapı ve Hukuk Devleti VurgusuTürkiye’de kamu kurumlarının etkinliğini ve kurumsal hafızasını kaybettiğini savunan Türeli; Devlet Planlama Teşkilatının ve Devlet Personel Başkanlığının artık bulunmamasını, TÜİK’in verilerine yönelik güven tartışmalarını ve Merkez Bankasının geçmiş dönemdeki faiz politikalarını eleştirdi.
Sermaye Piyasası Kurulunun da geçmişteki kurumsal niteliğinden uzaklaştığını ileri süren Türeli, Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte bürokraside paralel yapılar oluştuğunu ve karar alma süreçlerinin karmaşıklaştığını savundu.
Ekonomik sorunların siyasal sistemdeki gelişmelerden bağımsız değerlendirilemeyeceğini belirten Türeli; kuvvetler ayrılığı, hukuk devleti, bağımsız yargı, temel haklar ve basın özgürlüğü alanlarında yaşanan sorunlara dikkat çekti. Türeli, ekonomik ve idari sistemin yanı sıra demokratik kurumların da güçlendirilmesi gerektiğini ifade etti.
“2027 Bütçesi Faiz Bütçesi”2027 yılı bütçesini eleştiren Türeli, faiz giderlerinin bütçe açığını aşan bir büyüklüğe ulaştığını ve vergi gelirlerinin yaklaşık yüzde 20’sinin faize ayrıldığını söyledi.
Vergi harcamalarının da yüksek seviyelere çıktığını belirten Türeli, 2026 yılı için 2,6 trilyon lira olarak öngörülen bütçe açığına karşılık vergi harcamalarının 3,6 trilyon lira seviyesinde bulunduğunu ifade etti. 2027 yılı bütçesinde ise açığın 3 trilyon 868,8 milyar lira, vergi harcamalarının 4 trilyon 879 milyar lira olarak öngörüldüğünü kaydetti.
Vergi istisnaları ve muafiyetlerinin belirli ekonomik faaliyetleri desteklemek amacıyla kullanılabileceğini belirten Türeli, ancak yıllardır daraltılması hedeflenen vergi harcamalarının giderek büyüdüğünü savundu. Bu durumun sermaye kesimine kaynak aktarımı anlamına geldiğini ileri sürdü.
Kamu-özel işbirliği projeleri için 2027 yılında 296,8 milyar lira, 2027-2029 döneminde ise toplam 1 trilyon 33 milyar lira kaynak öngörüldüğünü belirten Türeli, söz konusu yükümlülüklerin kamu maliyesi açısından değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Köprü ve Otoyolların Özelleştirilmesine TepkiTüreli, iki Boğaz köprüsü ile sekiz otoyol ve iki çevre yolunun 30 yıllığına özelleştirilmesine yönelik planları da eleştirdi. Özelleştirme gelirlerinin 2026-2029 döneminde toplam yaklaşık 12 milyar dolar seviyesinde öngörüldüğünü belirten Türeli, söz konusu varlıkların geçmişte kamu kaynaklarıyla yapıldığını ve devlete gelir sağladığını hatırlattı.
Bu yapıların özelleştirilmesiyle gelecekte elde edilecek gelirlerin bugüne taşındığını savunan Türeli, uygulamayı “yumurtlayan tavuğu kesmek” olarak nitelendirdi. Özelleştirme sonrasında geçiş ücretlerinin artabileceği uyarısında bulunan Türeli, bütçedeki açığı kapatmak için uzun vadeli kamu gelirlerinden vazgeçilmemesi gerektiğini ifade etti.
Mekke Ortak Savunma Anlaşması İçin Güvence TalebiTüreli, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nın Dışişleri Komisyonundaki görüşmelerine ilişkin değerlendirmelerde de bulundu.
CHP olarak bölge ülkelerinin kendi güvenliklerini sağlayacak ortak savunma kapasitesi geliştirmesini önemsediklerini belirten Türeli, Türkiye’nin güvenliği ve askerlerin hayatı söz konusu olduğunda anlaşmanın koşullarının ayrıntılı biçimde incelenmesi gerektiğini söyledi.
Anlaşmanın taşıdığı fırsatların yanı sıra risklerin de değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Türeli, Türkiye’nin başka ülkeler arasındaki çatışmalara otomatik biçimde taraf olmasının önüne geçecek güvencelerin oluşturulmasını istedi.
“Mehmetçik Başka Bir Ülkenin Savaşına Gönderilecek Mi?”Pakistan’ın Hindistan ve Afganistan’la, Suudi Arabistan’ın ise Yemen’le yaşadığı sorunlara işaret eden Türeli, anlaşma kapsamındaki ülkelerden birinin askerî yardım talep etmesi durumunda Türkiye’nin nasıl bir yükümlülük üstleneceğinin açıklığa kavuşturulması gerektiğini belirtti.
Anlaşmanın ikinci maddesinde yer alan “derhal yardım” ifadesinin kapsamının belirsiz olduğunu savunan Türeli, yardımın silah desteği, istihbarat paylaşımı veya doğrudan asker gönderilmesi anlamına gelip gelmediğinin netleştirilmesini istedi.
NATO’da dahi danışma mekanizmalarının ve ulusal karar yetkilerinin bulunduğunu hatırlatan Türeli, anlaşmada otomatik askerî müdahale riskini ortadan kaldıracak açık hükümler bulunması gerektiğini ifade etti.
Türkiye’nin savunma teknolojileri, millî istihbaratı ve NATO kapsamındaki gizli bilgilerinin de açık güvenceler olmadan paylaşılmaması gerektiğini kaydeden Türeli, askerî yükümlülüklerin sınırlarının belirlenmesinin önemine dikkat çekti.
“TBMM’nin Anayasal Yetkileri Korunmalı”Anayasa’nın 92’nci maddesinin Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesi konusunda TBMM’ye yetki verdiğini hatırlatan Türeli, hiçbir uluslararası anlaşmanın Meclisin anayasal yetkilerini etkisiz hâle getiremeyeceğini söyledi.
Anlaşmada ileride yapılabilecek değişikliklerin de TBMM’nin denetimini devre dışı bırakmaması gerektiğini belirten Türeli, Türk askerinin nerede, ne zaman ve hangi amaçla görev yapacağına Türkiye’nin egemen iradesinin karar vermesi gerektiğini ifade etti.
CHP’nin çekincelerini hem Dışişleri Komisyonunda hem de Genel Kurul aşamasında hukuki ve askerî boyutlarıyla dile getireceğini kaydeden Türeli, gerekli görülmesi hâlinde muhalefet şerhlerinin de hazırlanacağını belirtti.
“Gerekirse Kapalı Oturum Yapılsın”Türeli, anlaşmanın tüm sonuçlarının milletvekillerine açıklanması gerektiğini vurgulayarak hükümete Meclisi bilgilendirme çağrısında bulundu. Türkiye’nin ulusal çıkarlarının ve anayasal yetkilerinin açık güvencelere bağlanmasını isteyen Türeli, gerekli görülmesi hâlinde TBMM’de kapalı oturum düzenlenebileceğini söyledi.
Devlet güvenliği nedeniyle bazı bilgilerin gizli tutulmasının anlaşılabilir olduğunu belirten Türeli, ancak milletvekillerinden onay isteniyorsa anlaşmanın kapsamı ve doğurabileceği sonuçlar hakkında yeterli bilgi verilmesi gerektiğini ifade etti.
Türeli, Türkiye’nin savunma işbirliklerini değerlendirirken hem bölgesel güvenlik ihtiyaçlarını hem de ülkenin bağımsız karar alma yetkisini koruması gerektiğini belirtti.