Ruhittin Sönmez

Toplu iğne psikolojisi

Ruhittin Sönmez'in 'Toplu iğne psikolojisi' adlı köşe yazısı...

Ruhittin Sönmez

TOPLU İĞNE PSİKOLOJİSİ 

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Altay tankı teslim töreninde yaptığı konuşmada şöyle dedi: "Sizleri şöyle 20-25 yıl geriye götürmek istiyorum, ülkemizde bir toplu iğne üretebiliyor muyduk?... Şu anda hamdolsun silahlarını üreten bir Türkiye var."

Bu sözün yanlışlığı, AKP öncesi Cumhuriyet döneminde yapılan sanayi hamleleri çok sayıda yazı ve paylaşımda örneklerle anlatıldı. Ama bu söz, sadece tarih bilgisi bakımından değil, psikolojik olarak da incelenmeye değer.Çünkü bu tür söylemler, geçmişi silip bugünü sıfırdan kurma iddiasını taşır.

Erdoğan'ın "bizden önce hiçbir şey yoktu" sözleri, Cumhuriyet'in mirasını yok saymakla kalmıyor, aynı zamanda "yeniden kurucu liderlik" iddiasını da besliyor. 

Anıtkabir törenlerinde, içeri alınan yaklaşık 100 kişiye, CB mozoleden çıkınca slogan atıp tezahürat yaptırmak da bu amaca hizmet eder. "Ölüye de diriye de saygısızlıktır" ama bu çirkin uygulama yıllardır devam ediyor.

****

Sosyoloji ve psikoloji literatüründe bu duruma "karizmatik otorite" deniyor. (Max Weber).

Karizmatik lider, eski düzeni "karanlık çağ", kendi dönemini "ışığın başlangıcı" olarak resmeder. Böylece sadece bir siyasetçi değil, yeniden doğuşun simgesi haline gelmek ister.

Bu konuyu anlamak için internette bir araştırma yaptım. Bu yapıyı açıklayan Freud'un "baba kompleksi", Adorno'nun "otoriter kişilik" ve Rosenthal'ın "narsisistik liderlik" teorileri karşıma çıktı. Bu teoriler, farklı dönemlerde yapılmış olsa da hepsi "gücü kutsallaştırma eğilimini" tarif eder.

Lider, önceki otorite figürünü (örneğin Atatürk'ü) bilinçdışı düzeyde aşmak ister.

Bu, düşmanlık değil, yer değiştirme arzusudur: "Artık ben o makamdayım" vurgusudur.

Usta gazeteci Tanzer Ünal "Atatürk'ü unutturma, Atatürk'ün yerine geçme" çabası bakımında İsmet İnönü ve R. Tayyip Erdoğan uygulamalarının benzer olduğunu yazdı. 

İsmet İnönü Atatürk'ün resimlerini her yerden ve her şeyden kaldırıp, yerine kendi resimlerini koymuştu. Bu yaptıklarını, dönemin Başbakan Yardımcısı, Kemal Satır'a şöyle açıklamıştı: "Atatürk gibi eşsiz bir kahramana halef olmuştum. Benim için en büyük tehlike O'nun gölgesi altında erimek ve ezilmek idi."

 Anıtkabir'de her bayramda ve 10 Kasımlarda yüzbinlerce ziyaretçinin derin bağlılık ve saygı gösterisi dikkat çekiyor. Genç kuşakta Atatürk sevgisinin yükselmesi, 'kıyas yoluyla' uyanan bir sağduyunun da göstergesidir.

"Kendinizi sayacağım siyasi kimliklerden hangisi veya hangileri ile tanımlarsınız' sorusuna ilk kez oy kullanacak gençler arasında "Atatürkçüyüm" diyenlerin oranı yüzde 40'ın üzerinde çıkıyor.

Bunların, bugünün tek adamını da "Atatürk'ün gölgesi altında erimek ve ezilmek" gibi bir ruh haline sürüklemesi doğaldır.

Ancak "toplu iğne bile üretemiyorduk" gibi sözler bu ruh halini tedavi etmez.

*******************************

SADIK MEDYA 

Karizmatik otorite yaratma hikâyesinin tek kahramanı "lider" değildir. Bu tür rejimlerin etrafında, lidere kayıtsız şartsız sadakat gösteren bir medya ve sosyal çevre oluşur /oluşturulur.

Bunlar, bilimde "güdümlü akıl yürütme" ve "bilişsel çelişki" olarak bilinen iki mekanizmanın ürünüdür.

Mesela Almanya Şansölyesi Olaf Scholz'un Türkiye'ye gelişinde kendi valizini ve laptopunu taşıdığı görüntü, kamuoyunda "mütevazı liderlik" sembolü olarak paylaşıldı.

Bu görüntü Almanya'da dikkat çekmedi. Ama Türkiye'de Erdoğan'ın yüzlerce araçlık konvoyları ve özel uçak filosuyla verdiği görüntülerle kendiliğinden bir karşılaştırma yarattı.

Bunun üzerine Ahmet Hakan, Hürriyet'te şu başlıkla yazı yazdı: "Valizini kendi taşıyormuş... Aman da aman!"

Bu alaycı tavır, aslında bir mizah değil; psikolojik savunma refleksidir.

Ahmet Hakan, Almanya Başbakanının tavrını "Acayip sinematografik. Bilhassa çalışılmış gibi bir hava var. Doğallıktan eser yok" diye tarif etmiş. 

Ahmet Hakan'ın tavrıyla devam edeyim. Bence de Erdoğan'ın yüzlerce araçlık konvoyla Cuma namazına gitmesi son derece doğal. Şimdi düşünebiliyor musunuz "dünya lideri Erdoğan" tarifeli uçakla bir yabancı ülkeye gitmiş, bavulunu, çantasını kendi taşıyor. Bu kadar "itibarsız" bir görüntüde "doğallık" olabilir mi? Ama bu Almanlar bir tuhaf. Merkel de böyleydi. İskandinav ülkelerin başbakanları da böyle. Örnek alacaksanız Ortadoğu'nun itibarlı şeyhlerini alın değil mi?

Neyse, biz yine ciddiyetle Ahmet Hakangilleri anlamaya çalışalım. Bir teoriye göre, kişi inandığı liderin yanlış bir davranışını gördüğünde, bunu rasyonelleştirerek iç huzurunu korumaya çalışırmış. Yani liderin hatasını görmek yerine, o hatayı "fazilet" gibi gösterirmiş.

Bilim insanları bunu, "sadece menfaat değil daha çok kendini ikna etme davranışıdır" diye açıklıyorlar.

*******************************

YANKI ODASI

Karizmatik liderin çevresinde oluşan medya, kalemşor ve trol ekosistemi zamanla "gerçeklik üretim merkezine" dönüşür.

"GÜCÜN YANKI ODASI" kavramıyla tanımlandığı gibi, burada artık bilgi değil, çevre medyada yandaş yazarların ve sosyal medyada trollerin ürettiği onay yazıları dolaşır. 

Gazeteci, lideri eleştirmeyerek konumunu korur; troller, sosyal medyada "bizim liderimiz en büyüktür" kampanyalarıyla sadakat sinyali verir.

Lider, yazar, kitle üçlüsü giderek "alternatif gerçeklik" üretir. 

Sosyal psikologlar buna "kolektif narsisizm" diyor.  Grup, lideriyle özdeşleşir; ona yapılan eleştiri, artık ülkeye veya dine yapılmış sayılır. Böylece eleştiri "ihanet", biat "erdem" haline gelir.

"Gerçek" artık yankılanmadığı için zihinlerde yok olur.

*******************************

BİR TOPLU İĞNENİN GÖSTERDİĞİ GERÇEK

"Toplu iğne bile üretemiyorduk" sözü kazara söylenmiş değil. Buna benzer çok sözleri var:

2018'de söylediği "Türkiye'de bizden önce acaba evlerde fırın, buzdolabı bulabiliyor muyduk? Evimizde bir radyo vardı, televizyon dahi yoktu." 

1987'de açılan Adnan Menderes Havaalanını, 1955'te hizmete açılan Ankara Esenboğa Havalimanı'nı, 1992'de hizmete açılan Süleyman Demirel Üniversitesi'ni de "biz yaptık" dememiş miydi?

Bunlar, kendi siyasi kimliğini inşa etmek, milletin özgüvenini ve kolektif hafızasını "sıfırlamak" isteğinin dışa vurumudur. 

Ancak toplumsal ilerleme, geçmişi silmekle değil, onun üzerine inşa etmekle olur. Cumhuriyet'in sanayi ve kültür mirasını inkâr etmek milli özgüveni de yıpratır.

Bir milletin büyüklüğü, liderinin sarayının büyüklüğü veya kaç araçla gezdiğiyle değil; gerçeği söyleyebilen, eleştiriden korkmayan insanlarının çokluğuyla ölçülür.

 

Ruhittin SÖNMEZ

03.11.2025

Bu içerik size ne hissettirdi?

  • 0
    SEVDİM
  • 0
    ÜZÜLDÜM
  • 0
    KIZDIM
  • 0
    ŞAŞIRDIM
  • 0
    BEĞENDİM
  • 0
    BEĞENMEDİM
  • 0
    GÜLDÜM
  • 0
    ALKIŞ

Yorumlar (0)

Bu içerik ile ilgili henüz yorum yazılmamış

Ruhittin Sönmez Diğer Yazıları

19
KASIM

2026

Cumhuriyet döneminde cemaat tarikat siyaset ilişkileri (2)

Ruhittin Sönmez'in “Cumhuriyet döneminde cemaat tarikat siyaset ilişkileri (2)" adlı köşe yazısı. Devamı

16
KASIM

2026

Cumhuriyet döneminde cemaat tarikat siyaset ilişkiler (1)

Ruhittin Sönmez'in “Cumhuriyet döneminde cemaat tarikat siyaset ilişkiler (1)" adlı köşe yazısı. Devamı

09
KASIM

2026

Bir eski bakanın hikayesi

Ruhittin Sönmez'in “Bir eski bakanın hikayesi" adlı köşe yazısı. Devamı

05
KASIM

2026

Organize suç yapılanması tespit edildiyse...

Ruhittin Sönmez'in “Organize suç yapılanması tespit edildiyse..." adlı köşe yazısı. Devamı

02
KASIM

2026

Neyi niçin nasıl yazıyorum?

Ruhittin Sönmez'in “Neyi niçin nasıl yazıyorum?" adlı köşe yazısı. Devamı

30
EKİM

2026

Yetkisi çok ama sorumlu değil

Ruhittin Sönmez'in “Yetkisi çok ama sorumlu değil " adlı köşe yazısı. Devamı

26
EKİM

2026

Fon dolandırıcılığı bireysel mi organize suç örgütü işi mi

Ruhittin Sönmez'in “Fon dolandırıcılığı bireysel mi organize suç örgütü işi mi" adlı köşe yazısı. Devamı

22
EKİM

2026

Çürüyen dokular

Ruhittin Sönmez'in “Çürüyen dokular" adlı köşe yazısı. Devamı

19
EKİM

2026

Halkı yanıltıcı bilgiyi yayma hakkı

Ruhittin Sönmez'in “Halkı yanıltıcı bilgiyi yayma hakkı" adlı köşe yazısı. Devamı

12
EKİM

2026

Hiçbir şey yasadışı değildi, çünkü artık yasa diye bir şey yoktu

Ruhittin Sönmez'in “Hiçbir şey yasadışı değildi, çünkü artık yasa diye bir şey yoktu" adlı köşe yazısı. Devamı

İlgili Haberler

Burdur Belediyesi'nden bir ilk! Kendi Zeytinini üretti, şimdi hedef zeytinyağı
Bölgesel

Burdur Belediyesi'nden bir ilk! Kendi Zeytinini üretti, şimdi hedef zeytinyağı

Burdur Belediyesi kendi zeytinini üretti! Kavanozlara belediyenin etiketi basıldı
Burdur Belediyesi tarafından, yıllara sari olarak kentin çeşitli alanlarına dikilen zeytin ağaçlarının meyve vermesiyle, Park ve Bahçeler Müdürlüğünün gerçekleştirdiği çalışma ile sofralık zeytine dönüştürüldü.

Kılıçdaroğlu’ndan Gaziantep’te Üretim ve Ekonomi Mesajı: “Bu Yapıyla Bu İş Yürümez”
Siyaset

Kılıçdaroğlu’ndan Gaziantep’te Üretim ve Ekonomi Mesajı: “Bu Yapıyla Bu İş Yürümez”

CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, Gaziantep’te sanayici ve iş insanlarıyla bir araya gelerek Türkiye ekonomisindeki sorunlara ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Sanayide yaşanan iş kayıplarına, üretimin yurt dışına kaymasına ve sanayi kuruluşlarının karşılaştığı zorluklara dikkat çeken Kılıçdaroğlu, mevcut ekonomik modelin değiştirilmesi ve üretim zincirlerinin yeniden yapılandırılması gerektiğini söyledi.

Bakan Bayraktar’dan Enerji Açıklamaları: Doğalgaz ve Elektrikte Zam Yok, Doğal Gaz Üretimi İkiye Katlanacak
Siyaset

Bakan Bayraktar’dan Enerji Açıklamaları: Doğalgaz ve Elektrikte Zam Yok, Doğal Gaz Üretimi İkiye Katlanacak

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Türkiye’nin petrol ve doğal gaz üretiminde yeni hedeflere ilerlediğini belirterek Karadeniz’deki üretimin artırılacağını açıkladı. Osman Gazi Yüzer Üretim Platformu’nun devreye girmesiyle doğal gaz üretiminin günlük 20 milyon metreküpe çıkarılacağını bildiren Bayraktar, ikinci platformla birlikte 2028’den itibaren günlük üretimin 45 milyon metreküpe ulaşmasının hedeflendiğini söyledi.

Osman Gazi Platformu Karadeniz’e Uğurlandı: 2027’de 3 Haneden 1’i Yerli Gaz Kullanacak
Siyaset

Osman Gazi Platformu Karadeniz’e Uğurlandı: 2027’de 3 Haneden 1’i Yerli Gaz Kullanacak

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye’nin ilk yüzer doğal gaz üretim platformu Osman Gazi’nin Karadeniz’e uğurlanması dolayısıyla gönderdiği video mesajda, yerli doğal gaz üretimine ilişkin hedefleri açıkladı. Erdoğan, 2027 yılında Türkiye’deki her 3 haneden 1’inin yerli doğal gaz kullanacağını belirtti.

Antalya'da tarımda yeni dönem! Üreticiler çileğe yöneldi
Bölgesel

Antalya'da tarımda yeni dönem! Üreticiler çileğe yöneldi

ANTALYA'nın Serik ilçesinde yeni sezonun çilek fideleri seralarda toprakla buluştu.

Ankara Büyükşehir’den Başkentli Üreticiye Yüzde 50 Hibeli Kanola Tohumu Desteği
Yerel Yönetim

Ankara Büyükşehir’den Başkentli Üreticiye Yüzde 50 Hibeli Kanola Tohumu Desteği

Ankara Büyükşehir Belediyesi, Başkent’te tarımsal üretimi ve kırsal kalkınmayı desteklemeye yönelik çalışmalarını sürdürüyor. Bu kapsamda Polatlı, Sincan ve Haymana ilçelerinde üreticilere yüzde 50 hibe desteğiyle toplam 1500 torba kanola tohumu dağıtıldı.